Alfons Frencl

Šula a rěče

Hdyžkuli je něchtó ze staršich abo druhi wopytar po šulskej chódbje ducy do sekretariata, móže za čas šulskich hodźin słyšeć wučerjow wukładować we wšelakich rěčach, a šulerjo jim runje tak wotmołwjeja. W prěnim rjedźe wězo serbsce a němsce. Ale  hižo z najmjeńšich lětnikow činja prěnje kročele „to speak English”. Šulerjo pak, kotřiž (abo jich starši) sej přidatnje přeja hišće šěrši a snano bóle mnohostronski horicont do swěta, prócuja so tež takle z někim so dorozumić: „Mluvím český” abo „Ja goworju po-russki”. – Jedna so tu potajkim snadź wo mału babylonisku měšeńcu rěčow na našej šuli?

Serbšćina ma tu swoje městno, dołhož je w Ralbicach hižo rěč wo jednej šuli. A to je z wěstosću z lěta 1685. Serbšćina je dźěl našeho žiwjenja, nam wot prjedownikow přepokazany wosebity dar. Wona je róžkowny kamjeń našeho sebjezrozumjenja abo identity. Ale z tymle darom je kaž z kóždym talentom. Wón chce nałožowany a wužadany być. Tuž je to je zdobom zawdawk, kiž ma so swěru hladać a wosebje tež přez šulu zamołwiće dale posrědkować. - Němčina zaso je rěč stata, w kotrymž smy žiwi. Wona je nam samozrozumliwy srědk dorozumjenja a komunikacije z ludźimi našeho kraja, z kotrymiž sej dźělimy susodstwa a wjetšina našich šulerjow pozdźišo tež wšědny dźěłowy dźeń. W přirodowědnych předmjetach so zwjetša němsce wuwučuje. Za strowe sebjewědomje je dobre wobknježenje wobeju rěčow jara trěbne a wužitne.

Młodym ludźom dźensa njemóže so nadosć doporučeć, zo zdźěłany čłowjek znajmjeńša dwě rěči wobknježi. Haj, Serb z  Łužicy samo tři rěče. W našim padźe serbšćinu jako maćernu rěč, za kotruž pak měł w prěnim rjedźe hižo staršiski dom dobre zakłady połožić. Z našej takrjec druhej maćernej rěču wšak młody čłowjek wot najzažnišich lět wšudźe dokoławokoło wšědnje z medijow a druhich přiležnosćow bjez wosebitych ćežow wotrosće. A k tomu potom jednu dalšu mjezynarodnu rěč. Hižo spočatk sydomdźesatych lět, takrjec z natwarom noweje Ralbičanskeje šule, smy tehdy nimo obligatoriskeje rušćiny započeli běžnje jendźelšćinu podawać. „Do you speak English?” – tute prašenje wě mjeztym mnohi z našich bywšich šulerjow z dobrymi nazhonjenjemi we swěće abo na dźěłowym městnje wjazać.

Na škodu pak našej šulskej młodźinje njeje, hdyž damy jej dale hač přez płót abo mjezy tež k narańšim a južnym susodam hladać. Wjac hač 250 milionow ludźi, někak 18% swětoweho wobydlerstwa, wot Adrije hač k pobrjoham Ćicheho oceana rěči jednu słowjansku rěč. A jedna z jeje hałžkow je serbšćina. Naša mjenje abo bóle přinarodźena dwurěčnosć je bjezdwěla duchowne bohatstwo – šansa a wužadanje pak wosebje tež za našu šulu.